Nhiều người trẻ rơi vào vòng xoáy “chần chừ đi ngủ” khi mải mê vuốt điện thoại đến 3 giờ sáng dù cơ thể đã kiệt quệ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng lực nhận thức và sức khỏe.

Nghịch lý “trình duyệt” lúc nửa đêm và cơ chế gây nghiện của thuật toán

Nguyễn Nam (28 tuổi, TP HCM) dù kiệt sức sau 10 giờ làm việc vẫn thức đến 3 giờ sáng để vuốt điện thoại trong trạng thái đầu óc rỗng tuếch. Tương tự, Trần Mai (32 tuổi, Tây Ninh) thường xuyên lướt mạng xã hội đến rạng sáng vì cảm giác sợ hãi khi ngày mới bắt đầu ngay sau khi nhắm mắt. Cả hai đều đại diện cho tình trạng cơ thể đã rã rời nhưng ngón tay vẫn tiếp tục vuốt chạm theo quán tính.

Theo khảo sát, người dùng Việt Nam dành gần 6 giờ mỗi ngày trên Internet, chủ yếu vào đêm khuya. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy hơn 70% người từ 18 đến 35 tuổi sử dụng thiết bị di động ngay trước khi ngủ dù biết điều này ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng giấc ngủ. Hiện tượng này được giới khoa học gọi là “chần chừ đi ngủ có chủ đích”, một cuộc chiến bất cân sức giữa ý chí và thuật toán.

Thạc sĩ tâm lý Vương Nguyễn Toàn Thiện nhận định các nền tảng video ngắn vận hành dựa trên cơ chế “phần thưởng biến thiên” khiến não bộ liên tục tiết dopamine. Khi năng lượng tự kiểm soát ở vỏ não trước trán suy kiệt vào cuối ngày, thói quen vuốt màn hình sẽ vận hành theo quán tính của hệ thói quenỹyx. Điều này khiến người dùng dễ dàng gục ngã trước các thuật toán được thiết kế để duy trì hành vi lặp lại.

Hệ lụy suy giảm nhận thức và liệu pháp giúp hệ thần kinh “hạ cánh”

Việc tiếp xúc với ánh sáng xanh từ màn hình gây ức chế quá trình tiết hormone melatonin, hormone báo hiệu buồn ngủ tự nhiên của cơ thể. Sau một đêm trằn trọc, người dùng thường rơi vào trạng thái “brain fog” với biểu hiện đầu óc chậm chạp, hay quên và kém sắc bén vào sáng hôm sau. Sự kích hoạt liên tục từ các nội dung cường độ cao khiến hệ thần kinh không thể thư giãn dù cơ thể đã mệt mỏi.

Nghiên cứu chỉ ra rằng nếu ngủ dưới 6 giờ trong 14 ngày liên tiếp, năng lực nhận thức sẽ sụt giảm tương đương với việc thức trắng 24 giờ. Thiếu ngủ kinh niên không chỉ gây mệt mỏi mà còn làm tăng đáng kể nguy cơ trầm cảm, lo âu và kiệt sức nghề nghiệp. Ranh giới giữa giải trí và mất kiểm soát trở nên rõ rệt khi người dùng cảm thấy tội lỗi và tiếc nuối sau mỗi lần thức khuya vuốt màn hình.

Để khắc phục, chuyên gia khuyến nghị sạc điện thoại ngoài phòng ngủ để loại bỏ điều kiện kích hoạt hành vi vô thức. Việc thiết lập “giới nghiêm kỹ thuật số” tối thiểu 30 phút trước khi ngủ bằng cách đọc sách giấy giúp hệ thần kinh giảm kích thích để hạ cánh tự nhiên. Đây là các nguyên tắc cốt lõi của liệu pháp CBT-I, giải pháp được đánh giá hiệu quả bền vững hơn cả thuốc ngủ trong điều trị mất ngủ mạn tính.

Tâm Thanh (tổng hợp)