Tuyên bố của Tổng thống Donald Trump về việc gọi eo biển Hormuz là “lãnh thổ mới của Mỹ” làm dấy lên tranh luận về chủ quyền, quyền tự do hàng hải và giới hạn của sức mạnh quân sự.
- Cú sốc làng quyền Anh: Zolani Tete bị bắn chết khi vừa trở về nhà
- Công an làm việc tại nơi ở của Hải Sapa TV ở Lào Cai
- Đường dây rửa tiền 1.200 tỷ đồng núp bóng chip điện tử ở Hà Nội
Ngày 18/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên mạng xã hội bản đồ mô tả eo biển Hormuz là “lãnh thổ Mỹ”. Động thái này được đưa ra sau khi ông từng tuyên bố Mỹ có “quyền kiểm soát hoàn toàn” khu vực và gọi hoạt động phong tỏa hải quân là một “bức tường thép”.
Tuyên bố của ông Trump chưa rõ có phải là một chính sách chính thức hay chỉ nhằm gây sức ép với Iran. Tuy nhiên, việc một nguyên thủ quốc gia gắn yêu sách lãnh thổ với kết quả của một cuộc xung đột đã đặt vấn đề này vào phạm vi của luật pháp quốc tế.
Eo biển Hormuz nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và biển Arab, tại điểm hẹp nhất chỉ rộng khoảng 33km. Đây là tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng của thế giới.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, năm 2025 gần 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương khoảng 25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu, đi qua Hormuz. Tuyến đường này cũng vận chuyển lượng khí LNG tương đương khoảng 19% thương mại LNG thế giới.
Do đó, bất kỳ biến động nào tại Hormuz đều có thể tác động đến giá dầu, chi phí vận tải, bảo hiểm hàng hải, lạm phát và an ninh năng lượng của nhiều quốc gia.
Ngày 18/8, chỉ 6 tàu chở hàng hóa đi qua eo biển, giảm so với 9 tàu một ngày trước đó và thấp hơn mức trung bình 11 tàu mỗi ngày trong 10 ngày gần nhất. Điều này cho thấy việc kiểm soát thực tế tuyến hàng hải vẫn là vấn đề phức tạp.
Về pháp lý, Iran và Oman có chủ quyền đối với phần lãnh hải của mình trong eo biển Hormuz. Tuy nhiên, đây là eo biển được sử dụng cho hàng hải quốc tế nên quyền của các quốc gia ven biển phải được thực hiện phù hợp với chế độ pháp lý dành cho loại tuyến đường này.
Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 quy định quyền qua lại quá cảnh tại các eo biển quốc tế. Tàu thuyền và máy bay của các quốc gia được quyền đi qua liên tục và nhanh chóng theo phương thức hoạt động bình thường.
Iran chưa phê chuẩn UNCLOS, trong khi Mỹ cũng chưa trở thành thành viên công ước. Dù vậy, Mỹ và nhiều quốc gia hàng hải coi các nguyên tắc cơ bản về quyền qua lại tại eo biển quốc tế là luật tập quán có tính ràng buộc.
Điều này có nghĩa việc một bên kiểm soát được tuyến đường bằng sức mạnh quân sự không đồng nghĩa với việc bên đó có được chủ quyền đối với eo biển.
Nếu Mỹ kiểm soát tuyến phân luồng, hộ tống tàu, rà phá thủy lôi hoặc ngăn chặn các mối đe dọa trên biển, đó là sự kiểm soát về mặt thực tế và quân sự. Những hoạt động này không tự tạo ra quyền sở hữu lãnh thổ.
Một vấn đề khác là việc phong tỏa. Phong tỏa là biện pháp quân sự và không phải phương thức để một quốc gia hợp pháp hóa việc thụ đắc lãnh thổ. Việc sử dụng vũ lực còn phải tuân thủ các nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc và luật quốc tế.
Ngay cả trong giả định có một thỏa thuận hợp pháp về chuyển giao lãnh thổ, chủ quyền mới cũng không đương nhiên xóa bỏ địa vị của Hormuz như một eo biển phục vụ hàng hải quốc tế. Quyền qua lại của tàu thuyền không thể bị loại bỏ chỉ vì quyền kiểm soát trên bờ thay đổi.
Một đề xuất khác được đặt ra là thu phí đối với hàng hóa đi qua Hormuz để bù đắp chi phí bảo đảm an ninh. Tuy nhiên, việc áp đặt một khoản thu lớn dựa trên giá trị hàng hóa có thể khác về bản chất so với khoản phí cho các dịch vụ hàng hải cụ thể.
Về nguyên tắc, việc bảo đảm an ninh hàng hải có thể được thực hiện thông qua hợp tác giữa các quốc gia ven biển, các nước sử dụng tuyến đường và các tổ chức quốc tế. Cách tiếp cận này không làm thay đổi chủ quyền của các quốc gia ven biển.
Trong trường hợp Hormuz, một cơ chế hợp tác có thể tập trung vào xác nhận luồng tàu an toàn, chia sẻ dữ liệu, rà phá thủy lôi, duy trì thiết bị dẫn đường, điều tra sự cố và thiết lập đường dây liên lạc giữa các lực lượng quân sự.
Vấn đề khó nhất nằm ở khả năng thực thi. Mỹ và Iran đều không phải thành viên UNCLOS, trong khi các cơ chế tài phán quốc tế thường phụ thuộc vào sự chấp nhận thẩm quyền của các bên liên quan.
Vì vậy, sức mạnh quân sự có thể giúp một quốc gia kiểm soát một tuyến hàng hải trong thực tế, nhưng không tự biến quyền kiểm soát đó thành chủ quyền hợp pháp.
Eo biển Hormuz có thể trở thành điểm nóng của cạnh tranh quân sự và ngoại giao, nhưng việc gọi khu vực này là “lãnh thổ Mỹ” không đủ để tạo ra một sự thay đổi về chủ quyền theo luật pháp quốc tế.
Tâm Thanh (tổng hợp)