Tổng thống Mỹ Donald Trump gắn thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Xê Út vào điều kiện bình thường hóa quan hệ với Israel, khiến chính quyền Riyadh rơi vào thế khó xử.
- Houthi đe dọa phong tỏa Biển Đỏ, giá dầu có nguy cơ vọt lên 120 USD
- Bộ Giáo dục giữ kỳ thi tốt nghiệp THPT dù tỷ lệ đỗ gần tuyệt đối
- U21 Sông Lam Nghệ An lần thứ 6 vô địch U21 Quốc gia
Yêu cầu này được đưa ra ngay sau khi Washington và Riyadh ký kết thỏa thuận hạt nhân hôm 22/7 (giờ Mỹ), trong khi Ả Rập Xê Út từ trước đến nay luôn khẳng định việc bình thường hóa với Israel phải đi kèm một lộ trình rõ ràng cho nhà nước Palestine. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu liên tục bác bỏ ý tưởng này, khiến thỏa thuận đối mặt nhiều rào cản trước khi có thể trở thành hiện thực.
Đến hôm qua, Ả Rập Xê Út vẫn chưa chính thức phản hồi yêu cầu trên của ông Trump. Đây là điều kiện gắn với Hiệp định Abraham – văn kiện do chính ông Trump làm trung gian vào năm 2020 để bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Ả Rập. Với Riyadh, thỏa thuận hạt nhân mang ý nghĩa quan trọng vì có thể giúp nước này tăng xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt, nhờ giảm bớt sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cho nhu cầu năng lượng trong nước.
Rào cản không chỉ nằm ở vấn đề nhà nước Palestine. Theo phân tích của TS Ian Bremmer, Chủ tịch Eurasia Group – đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, khu vực Trung Đông – Ả Rập hiện chia thành hai phe rõ rệt.
Phe thứ nhất là liên minh các quốc gia thuộc dòng Abraham, lấy Israel và UAE làm nòng cốt, gắn bó chặt chẽ với Washington và có lúc tranh thủ thêm Hy Lạp, Ấn Độ về quốc phòng, năng lượng, thương mại. Phe thứ hai là liên minh Hồi giáo xoay quanh các nước dòng Sunni như Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Pakistan, có thời điểm bao gồm cả Ai Cập. Minh chứng cho sự gắn kết này, Pakistan từng điều mười ba nghìn binh sĩ cùng nhiều chiến đấu cơ đến hỗ trợ Ả Rập Xê Út theo hiệp ước phòng thủ chung, trong khi Israel chủ động đề nghị hỗ trợ UAE phòng không khi nước này bị Iran tấn công.
Cả hai phe đều xem Iran là mối đe dọa, nhưng cách đối phó lại đối lập nhau. Ả Rập Xê Út và các đối tác Hồi giáo muốn cân bằng sức mạnh với Iran, vừa răn đe Tehran vừa duy trì kênh ngoại giao để tiến tới thỏa hiệp, còn Israel và UAE xem Iran là kẻ thù thường trực cần đối đầu trực diện. Liên minh Hồi giáo cũng ngày càng đoàn kết trước điều mà họ gọi là quyền lực không bị kiểm soát của Israel, trải từ Gaza, bờ Tây đến Syria và Li Băng.
Một sự kiện làm rõ thêm khoảng cách giữa hai phe: tháng 9/2025, Israel tấn công một nhóm đàm phán của Hamas ngay bên trong Qatar, nhưng Mỹ không có phản ứng nào. Việc Washington im lặng trước hành động này khiến các nước Hồi giáo lo ngại Israel có thể trở thành một thế lực gây bất ổn tương tự Iran mà Mỹ sẽ không hoặc không thể kiềm chế. Với bất đồng sâu sắc như vậy, khả năng Ả Rập Xê Út chấp nhận bình thường hóa quan hệ với Israel là rất thấp.
Ngay cả khi Riyadh chấp nhận điều kiện của ông Trump, thỏa thuận vẫn còn một cửa ải khác: Quốc hội Mỹ phải thông qua. Trong nội bộ Mỹ hiện đã tồn tại không ít chỉ trích nhắm vào thỏa thuận này.
Theo nội dung đã ký, về lâu dài Ả Rập Xê Út có thể tự làm giàu uranium để phát triển năng lượng hạt nhân, trong khi phần lớn các nước có chương trình hạt nhân dân sự phải nhập khẩu uranium thay vì tự làm giàu. Ở một khu vực vốn nhiều biến động như Trung Đông – Ả Rập, việc Riyadh được tự chủ khâu làm giàu uranium làm dấy lên lo ngại nước này có thể hướng đến phát triển vũ khí hạt nhân.
Lo ngại này không phải không có căn cứ. Trong một cuộc phỏng vấn truyền hình năm 2018, Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman từng tuyên bố: “Ả Rập Xê Út không muốn sở hữu bất kỳ quả bom hạt nhân nào, nhưng chắc chắn rằng nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ làm theo càng sớm càng tốt”.
Nếu Riyadh xúc tiến làm giàu uranium, các bên khác trong khu vực nhiều khả năng cũng tìm cách đạt năng lực tương tự, khiến tình hình càng thêm khó lường. Israel, vốn đã có bất đồng sâu sắc với Riyadh, chắc chắn không muốn Ả Rập Xê Út có bất kỳ cơ hội nào tiến gần đến vũ khí hạt nhân, nên nhiều khả năng sẽ tìm cách cản trở chương trình này.
Vấn đề còn liên đới sang đàm phán Mỹ – Iran. Trở ngại then chốt để hai nước đạt thỏa thuận hòa bình là chương trình hạt nhân của Tehran: Washington yêu cầu tiếp quản toàn bộ nhiên liệu hạt nhân đã làm giàu của Iran, còn Tehran bác bỏ với lý do số nhiên liệu này phục vụ mục đích dân sự. Nếu Ả Rập Xê Út được phép tự làm giàu uranium, Iran sẽ càng có thêm lý do để từ chối điều kiện của Mỹ, khiến tiến trình đàm phán vốn đã bế tắc càng thêm xa vời.
Diễn biến trên thực địa cho thấy khu vực này chưa hề lắng dịu. Theo CNN, lực lượng Houthi ở Yemen hôm 25/7 thông báo đã tấn công các cơ sở của Ả Rập Xê Út ở bờ biển Đỏ, chỉ một ngày sau khi Ả Rập Xê Út không kích trả đũa việc Houthi tập kích tàu thương mại. Như vậy, chiến sự Trung Đông tiếp tục leo thang với một mặt trận mới xuất hiện giữa Houthi và Ả Rập Xê Út, đúng vào lúc thỏa thuận hạt nhân Mỹ – Ả Rập Xê Út vừa được ký kết còn ngổn ngang những điều kiện chưa có lời giải.
Phạm Mai (tổng hợp)