Ông Nguyễn Châu Á, nhà sáng lập Katien safari, cùng Trạm kiểm lâm Núi Tượng thuộc Vườn quốc gia Cát Tiên đưa 12 đồng bào Châu Mạ ở làng Tà Lài (xã Tà Lài) từ chỗ từng vào rừng săn bắt trở thành người dẫn đường du lịch, trong khi 8 camera giám sát giúp khu vực này chưa ghi nhận vụ xâm nhập trái phép nào kể từ ngày lắp đặt.
- Hai người khai thác trái phép quặng antimon ở Ninh Bình bị khởi tố
- TAND TP.HCM xét xử đường dây buôn lậu kim cương từ Ấn Độ
- Chìm tàu nghìn tấn cạnh cầu Phú Lương, Hải Phòng chặn bớt luồng sông
Mô hình ra đời sau gần một năm ông Châu Á cùng cộng sự khảo sát thực địa, làm việc với chuyên gia quốc tế, ban quản lý và lực lượng kiểm lâm để thiết kế ba tuyến trải nghiệm dài 2-4 ngày, mỗi nhóm giới hạn 4-8 khách nhằm giảm tác động lên rừng. Đây là lời giải cho một vấn đề đã tồn tại nhiều năm: Vườn quốc gia Cát Tiên quản lý hơn 71.000ha rừng qua 20 trạm kiểm lâm và một tổ cơ động, nhưng lực lượng bảo vệ vẫn mỏng so với diện tích cần tuần tra.
Theo thạc sĩ Phạm Xuân Thịnh, Giám đốc Vườn quốc gia Cát Tiên, việc tuần rừng chủ yếu dựa vào đi bộ, xe máy và thuyền; riêng năm 2025, tổng chiều dài các tuyến tuần tra đã lên đến 160.000km. Tại Trạm kiểm lâm Núi Tượng, nơi có nhiều bàu nước tự nhiên thu hút thú rừng vào mùa khô, Trạm trưởng Bùi Văn Giang cho biết: “Mùa khô, các bàu nước là điểm nóng, thú rừng đều ra đây uống nước nên hay bị người đi săn mật phục, hoặc đặt bẫy. Chúng tôi chỉ có 7 người, nhiều lúc nhận tin chạy tới nơi thì đối tượng đã rời đi”.
Để bù đắp khoảng trống nhân lực, Katien safari đầu tư lắp đặt thí điểm 8 camera giám sát tầm xa bằng năng lượng mặt trời tại khu vực Núi Tượng, địa bàn rộng 4.000ha. Hệ thống hoạt động liên tục ngày đêm, quét ảnh tự động, bám chuyển động và phóng lớn hình ảnh trong bán kính 500m, kiểm soát hơn 400ha rừng, đồng thời truyền dữ liệu và báo động về điện thoại khi phát hiện tín hiệu xâm nhập. Ông Giang nhận xét: “Đây là hệ thống giám sát rừng hiện đại nhất chúng tôi từng có”, đồng thời cho biết: “Chúng tôi tuyên truyền, cho người dân xem trực tiếp khả năng quan sát của camera và họ hiểu rằng những khu vực đó không còn là nơi dễ dàng xâm nhập nữa”.
Kết quả được ghi nhận cụ thể: “Gần một năm từ ngày vận hành, khu vực được camera giám sát chưa ghi nhận vụ xâm nhập trái phép nào”, ông Giang khẳng định. Song song với công nghệ, ông Châu Á – người sáng lập Oxalis, đơn vị từng tổ chức các hành trình khám phá hang động Phong Nha – Kẻ Bàng – chọn Nam Cát Tiên làm điểm đến mới sau một lời mời dự hội thảo xúc tiến du lịch cách đây hơn một năm.
Ông giải thích lý do bắt tay vào dự án: “Nam Cát Tiên cách TP.HCM chưa đầy 150km đường chim bay, tôi nhận ra cộng đồng sống ven rừng còn rất khó khăn. Rừng vẫn là nguồn sống nên chuyện săn bắt, khai thác lâm sản, thậm chí chống đối lực lượng bảo vệ rừng vẫn xảy ra. Tôi nghĩ cần tạo ra hướng đi khác, bắt đầu từ câu chuyện giữ rừng”. Cách vận hành cụ thể là biến du khách thành người tuần rừng: “Tôi tạo ra các hành trình khám phá, để khách khi tham gia Katien safari thấy những giá trị họ bỏ ra sẽ đem lại lợi ích trực tiếp cho rừng và cho cộng đồng”, ông nói.
Trong ba tuyến trải nghiệm, đáng chú ý nhất là hành trình 4 ngày 3 đêm mang tên “Tuần tra cùng kiểm lâm Cát Tiên”, nơi người tham gia trực tiếp đi tuần, tìm bẫy thú và kiểm tra các điểm nóng như một thành viên của lực lượng kiểm lâm. Trong 16 thành viên đầu tiên của Katien safari, nòng cốt là 12 đồng bào Châu Mạ ở làng Tà Lài – những người từng thuộc từng lối mòn, con suối và tập tính muông thú của khu rừng này.
Việc chuyển từ người săn bắt sang người dẫn đường không diễn ra ngay lập tức mà đòi hỏi thời gian gây dựng lòng tin. Ông Châu Á nói: “Điều quan trọng là xây dựng niềm tin. Khi thu nhập ổn định và tốt hơn công việc thời vụ bên ngoài, họ sẽ thấy giá trị lâu dài của việc giữ rừng. Lượng khách đến với Katien safari nhiều hơn, sinh kế người dân ở Tà Lài sẽ cải thiện”.
Điều cần nhìn thẳng là quy mô hiện tại vẫn còn nhỏ: 8 camera mới phủ hơn 400ha trong tổng số 71.000ha vườn quốc gia, còn đội ngũ dẫn đường mới dừng ở 16 người. Khả năng nhân rộng mô hình, theo ông Châu Á, phụ thuộc vào việc thay đổi cách nhìn về vai trò của cộng đồng: “Trước đây người dân thường được xem là đối tượng cần quản lý, nay chúng tôi muốn họ trở thành chủ thể của rừng”. Đó cũng là phép thử cho câu hỏi lớn hơn: liệu công nghệ giám sát và sinh kế từ du lịch có đủ sức thay thế cách giữ rừng dựa vào cấm đoán và tuần tra thủ công hay không.
Nguyễn Quyến (tổng hợp)