Cây sở, một loài cây họ Chè quen thuộc ở Lạng Sơn và Cao Bằng, đang trở thành nguồn nguyên liệu dầu thực vật cao cấp, giúp nhiều hộ dân miền núi có thu nhập ổn định.

Từ những năm 1960, cây sở được đưa vào nhóm cây trồng chủ lực để phủ xanh đất trống, đồi núi trọc tại nhiều địa phương phía Bắc. Trải qua hơn sáu thập kỷ, loài cây chịu được đất nghèo dinh dưỡng và ít sâu bệnh này không chỉ cải tạo đất mà còn trở thành sinh kế của người dân vùng cao.

Cây sở có tên khoa học Camellia sasanqua, cùng họ với cây chè. Cây thích nghi tốt với vùng núi đá vôi khô cằn, đất dốc bạc màu, gần như không đòi hỏi phân bón hay hóa chất bảo vệ thực vật. Người trồng chủ yếu làm cỏ định kỳ và thu hoạch quả vào khoảng tháng 10 hằng năm.

Giá trị thực sự nằm ở hạt sở. Sau khi ép lạnh, hạt cho ra dầu sở chứa các axit béo không bão hòa Omega 3, 6, 9, được so sánh với nhiều loại dầu thực vật cao cấp trên thế giới. Trước đây, do hạn chế công nghệ khử mùi và chế biến, dầu sở chưa được khai thác hiệu quả, khiến giá trị thương mại thấp. Vài năm gần đây, công nghệ ép và tinh chế hiện đại đã cải thiện rõ chất lượng sản phẩm, đáp ứng tốt hơn nhu cầu tiêu dùng trong nước lẫn xuất khẩu. Hiện giá dầu sở thành phẩm dao động khoảng 400.000 đồng/lít, cao hơn nhiều so với dầu thực vật phổ thông.

Hiệu quả kinh tế của cây sở thể hiện rõ qua các con số. Mỗi hecta cho thu hoạch từ 2 đến 3 tấn quả khô mỗi năm. Ngay cả khi bán thô, chưa qua ép dầu, nông dân vẫn đạt thu nhập vài chục triệu đồng mỗi năm. Theo ước tính tại một số địa phương, lợi nhuận ròng từ trồng sở dao động khoảng 30 đến 50 triệu đồng/ha/năm, tùy điều kiện canh tác và giá thu mua. Tuy nhiên, phần lớn sản phẩm vẫn xuất thô sang nước ngoài do năng lực chế biến sâu trong nước còn hạn chế, khiến giá trị gia tăng chưa được giữ lại nhiều ở khâu sản xuất nội địa.

Tại khu Lao Động, thị trấn Lộc Bình, ông Hoàng Quang Trung, sinh năm 1963, là một trong những người đã chuyển hướng sang sản xuất cây giống và phát triển kinh tế nông nghiệp từ cây sở. Với kinh nghiệm tích lũy, ông tập trung ươm giống sở, đồng thời mở rộng sang cây trám ghép và cây hồi ghép để tận dụng diện tích đất đồi.

Mỗi năm, gia đình ông cung cấp ra thị trường khoảng 70.000 cây giống sở với giá trung bình 6.000 đồng/cây, mang lại thu nhập trên 200 triệu đồng/năm sau khi trừ chi phí. Không dừng ở sản xuất giống, từ năm 2018, ông Trung tiếp tục mở rộng diện tích trồng sở trên đất đồi của gia đình. Hiện đã có khoảng 4.000 cây được trồng, một số cây bắt đầu cho quả, hứa hẹn nguồn thu ổn định trong những năm tới.

Từ một loài cây phủ xanh đất trống, cây sở đang cho thấy khả năng tạo ra chuỗi giá trị thực chất, từ giống, trồng trọt đến chế biến dầu. Điều còn thiếu là năng lực chế biến sâu trong nước, yếu tố quyết định để giá trị gia tăng ở lại với người trồng thay vì chảy ra ngoài theo dòng nguyên liệu thô.

Thành Luân (Tổng hợp)