Những mạng đường hầm tạo thành các ô lục giác gần như hoàn hảo đã xuất hiện trong đá biển từ hơn 500 triệu năm trước và vẫn được tìm thấy dưới đáy đại dương ngày nay. Điều chưa có lời giải là sinh vật nào đã tạo ra chúng.

Bí ẩn mang tên Paleodictyon đã khiến giới cổ sinh vật học tranh luận trong hơn 170 năm. Đây là một dạng hóa thạch dấu vết, tức dấu tích hoạt động của sinh vật chứ không phải hóa thạch của chính cơ thể sinh vật đó.

Nhìn từ trên xuống, Paleodictyon giống một tấm lưới gồm nhiều ô lục giác nối sát nhau. Bên dưới bề mặt là các đường hầm nằm ngang cùng những ống thông lên lớp trầm tích đáy biển.

Các cấu trúc này được tìm thấy trong những lớp đá biển có niên đại từ đầu kỷ Cambri, hơn 500 triệu năm trước, ở nhiều nơi trên thế giới. Điểm đặc biệt là những cấu trúc có hình dạng tương tự Paleodictyon vẫn được phát hiện ở đáy biển sâu hiện nay.

Tuy nhiên, chưa có nhà khoa học nào trực tiếp quan sát được sinh vật đang xây những mạng đường hầm này.

Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Earth-Science Reviews cho rằng ứng viên đáng chú ý nhất có thể là động vật chân khớp sống dưới đáy biển, nhiều khả năng thuộc nhóm giáp xác nhỏ.

Nhóm nghiên cứu của Andrea Baucon cùng các cộng sự phân tích các mẫu hóa thạch được tìm thấy tại Italy, Bồ Đào Nha và Ba Lan, thuộc nhiều thời kỳ địa chất khác nhau. Các nhà khoa học chụp ảnh độ phân giải cao, dựng mô hình ba chiều và đo chiều dài, chiều rộng cùng góc của từng đoạn đường hầm.

Mạng đường hầm với các ô lục giác đặc trưng của Paleodictyon. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Kết quả cho thấy mạng lưới có mức độ đều đặn cao. Nhiều đoạn hầm khá thẳng, chiều rộng ít thay đổi và giao nhau ở những góc gần 120 độ, tương ứng với góc của một lục giác đều.

Các nhà nghiên cứu cho rằng sinh vật tạo ra chúng dường như còn có khả năng điều chỉnh những sai lệch nhỏ trong quá trình đào để duy trì cấu trúc tương đối ngay ngắn.

Đặc điểm này khiến giả thuyết về một sinh vật giống giun trở nên kém phù hợp hơn. Cơ thể mềm của giun thường uốn theo những vùng dễ di chuyển trong lớp trầm tích, tạo ra các đường hầm cong và các điểm đổi hướng có dạng tròn hơn.

Trong khi đó, động vật chân khớp có bộ xương ngoài cứng và các chân có khớp. Đặc điểm này có thể giúp chúng cào vật liệu phía trước, di chuyển đất cát sang nơi khác rồi đổi hướng tương đối đột ngột.

Cách đào như vậy phù hợp hơn với những đoạn thẳng và các góc sắc được quan sát trong Paleodictyon.

Thời điểm xuất hiện cũng là một dữ kiện đáng chú ý. Những mẫu Paleodictyon cổ nhất xuất hiện gần thời gian các dấu vết sớm của động vật chân khớp bắt đầu xuất hiện trong hồ sơ hóa thạch vào kỷ Cambri.

Ở đại dương hiện nay, các cấu trúc giống Paleodictyon được ghi nhận ở độ sâu khoảng 1.300-5.000m. Đây cũng là môi trường sống của nhiều loài động vật chân khớp nhỏ có kích thước phù hợp với những lỗ hầm, trong đó có giáp xác chân đều, giáp xác chân bên, copepod và một số loài giáp xác mười chân.

Trong số này, nhóm nghiên cứu đặc biệt chú ý đến giáp xác chân đều và giáp xác chân bên.

Đường hầm được tạo ra để làm gì?

Dù hình dạng đã được nghiên cứu trong nhiều thập kỷ, công dụng của mạng đường hầm vẫn chưa được xác định.

Một số giả thuyết cho rằng sinh vật tạo ra chúng để tìm thức ăn, bẫy những sinh vật nhỏ, “nuôi” vi khuẩn hoặc sử dụng làm nơi sinh sản.

Nhóm nghiên cứu cũng đặt ra khả năng những mạng lưới này giúp các cá thể truyền tín hiệu với nhau thông qua dao động, dòng nước hoặc các chất hóa học.

Ngay cả Leonardo da Vinci có thể từng nhìn thấy dạng hóa thạch này. Một bản vẽ được cho là của ông có hình dạng tương tự Paleodictyon. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh chưa thể khẳng định ông từng nhận diện hoặc giải thích chính xác cấu trúc này.

Cấu trúc Paleodictyon được lưu giữ trong đá và trở thành dấu tích của hoạt động sinh vật cổ đại. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Đến nay, giả thuyết về giáp xác vẫn chỉ dựa trên bằng chứng gián tiếp. Chưa có con vật nào được tìm thấy hóa thạch ngay bên trong một đường hầm Paleodictyon, cũng chưa có hình ảnh trực tiếp ghi lại một sinh vật dưới biển sâu đang tạo ra mạng lưới lục giác.

Vì vậy, giun, các nhóm sinh vật khác hoặc những cách giải thích khác vẫn chưa thể bị loại trừ hoàn toàn.

Bước tiếp theo mà nhóm nghiên cứu hướng tới là đặt camera ghi hình liên tục tại những khu vực có Paleodictyon mới hình thành dưới đáy biển sâu. Các nhà khoa học đồng thời muốn lấy ADN môi trường trong lớp trầm tích để tìm dấu vết của sinh vật có thể liên quan.

Điểm khó của bài toán nằm ở chính khoảng cách giữa dấu vết và “thủ phạm”. Các nhà khoa học đã có một mạng lưới hình học đặc biệt, xuất hiện từ hơn 500 triệu năm trước và vẫn có dạng tương tự ngày nay, nhưng sinh vật tạo ra nó vẫn chưa được quan sát trực tiếp.

Vì thế, giáp xác hiện là một ứng viên đáng chú ý dựa trên hình dạng đường hầm, thời điểm xuất hiện và môi trường sống tương đồng, chứ chưa phải lời giải cuối cùng cho bí ẩn Paleodictyon.

Tâm Thanh (tổng hợp)