Bộ Công Thương đề xuất để doanh nghiệp tự quyết định giá bán lẻ xăng dầu theo cơ chế thị trường thay cho cơ chế điều hành định kỳ. Dự thảo vẫn giữ nhiều công cụ giám sát nhằm bảo đảm nguồn cung và ổn định giá.

Bộ Công Thương vừa hoàn thiện dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu năm 2026 với nhiều nội dung thay đổi đáng chú ý. Điểm nổi bật nhất là đề xuất chuyển quyền quyết định giá bán lẻ từ cơ quan quản lý sang các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu. Đây được xem là bước thay đổi lớn trong cách thức quản lý thị trường, hướng tới cơ chế vận hành theo quy luật cung – cầu nhưng vẫn đặt dưới sự giám sát của Nhà nước.

Theo dự thảo, thương nhân đầu mối sẽ được tự xác định và công bố giá bán buôn, giá bán lẻ dựa trên công thức được quy định. Các thương nhân phân phối độc lập cũng được phép chủ động quyết định giá bán lẻ theo quy định của pháp luật về giá, thay vì chờ các kỳ điều hành như hiện nay.

Thương nhân đầu mối được đề xuất tự xác định và công bố giá bán lẻ xăng dầu theo công thức chung quy định tại Điều 28 của dự thảo Nghị định. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Đối với các thương nhân phân phối thuộc hệ thống của doanh nghiệp đầu mối, mức giá bán lẻ vẫn phải tuân theo giới hạn. Cụ thể, giá bán không được vượt quá mức giá bán lẻ mà doanh nghiệp đầu mối cung cấp hàng đã công bố tại cùng thời điểm.

Riêng tại những địa bàn xa cảng, xa kho đầu mối hoặc khu vực có điều kiện vận chuyển đặc thù, dự thảo quy định mức giá bán lẻ do thương nhân phân phối độc lập công bố cũng không được vượt quá giá trần mà thương nhân đầu mối niêm yết tại địa phương đó.

Thương nhân phân phối thuộc hệ thống đầu mối được quyết định giá bán nhưng không vượt mức giá bán lẻ do thương nhân đầu mối niêm yết. (Ảnh minh họa: Tin 360)

Theo Điều 28 của dự thảo, giá bán lẻ xăng dầu sẽ được hình thành từ nhiều yếu tố như giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí lưu thông, thuế, phí và lợi nhuận của doanh nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp được chủ động tính toán giá mua, chi phí tạo nguồn cũng như mức lợi nhuận phù hợp với hoạt động kinh doanh thực tế.

Sau mỗi lần điều chỉnh giá, thương nhân đầu mối phải thực hiện kê khai với Bộ Công Thương và UBND cấp tỉnh nơi có hệ thống phân phối. Các thương nhân phân phối độc lập cũng phải kê khai với địa phương nơi đặt trụ sở chính và nơi tổ chức hoạt động kinh doanh.

Nhà nước vẫn tiếp tục giữ vai trò kiểm soát chi phí kinh doanh định mức. Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Tài chính sẽ công bố mức chi phí này, đồng thời cập nhật hằng năm dựa trên chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và rà soát theo chu kỳ ba năm.

Quy định này được kỳ vọng tạo sự minh bạch trong việc hình thành giá bán lẻ, đồng thời giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước những biến động của thị trường quốc tế.

Thương nhân phân phối độc lập được đề xuất toàn quyền quyết định giá bán lẻ xăng dầu theo cơ chế thị trường. (Ảnh minh họa: Tin 360)

So với cơ chế hiện hành theo các nghị định đang áp dụng, dự thảo mới đánh dấu sự thay đổi đáng kể trong vai trò của cơ quan quản lý. Nếu trước đây Nhà nước trực tiếp tính toán giá cơ sở và công bố giá bán lẻ theo chu kỳ hằng tuần thì theo đề xuất mới, doanh nghiệp sẽ chủ động quyết định giá, còn cơ quan quản lý tập trung vào giám sát thị trường.

Để bảo đảm thị trường vận hành ổn định, Bộ Công Thương vẫn duy trì các công cụ quản lý như yêu cầu kê khai giá, kết nối dữ liệu, thanh tra định kỳ và kiểm tra việc chấp hành các quy định về kinh doanh xăng dầu.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đưa ra các tiêu chí nhận diện tình trạng biến động bất thường của thị trường. Khi giá bán lẻ tăng hoặc giảm liên tục từ một đến bốn tuần, hoặc mức biến động cộng dồn đạt từ 15% đến 20% trở lên, cơ quan quản lý có thể xem xét áp dụng các biện pháp bình ổn.

Những ngưỡng này được xây dựng nhằm giảm tác động tiêu cực đến lạm phát, chi phí sản xuất của doanh nghiệp và đời sống người dân khi giá xăng dầu biến động mạnh.

Trong trường hợp thị trường xuất hiện biến động lớn, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo đảm nguồn cung. Các biện pháp gồm điều phối lượng hàng trong nước, yêu cầu doanh nghiệp duy trì chuỗi cung ứng, phối hợp sử dụng công cụ thuế, phí và Quỹ Bình ổn giá (nếu có).

Cơ quan quản lý cũng sẽ tăng cường thanh tra, kiểm tra các doanh nghiệp có thị phần lớn, đồng thời xử lý nghiêm những hành vi đầu cơ, găm hàng hoặc vi phạm quy định về kinh doanh xăng dầu.

Theo dự thảo, việc thu thập dữ liệu sẽ tập trung vào các doanh nghiệp đầu mối đang nắm giữ hơn 70% thị phần tiêu thụ xăng dầu trên cả nước. Đây sẽ là cơ sở để cơ quan quản lý đánh giá diễn biến thị trường và đưa ra các biện pháp điều tiết khi cần thiết.

Tuy nhiên, Bộ Công Thương cũng lưu ý đây mới là dự thảo Nghị định đang trong quá trình lấy ý kiến. Các quy định về cơ chế tự quyết giá bán lẻ xăng dầu chưa được áp dụng. Trong thời gian chờ văn bản chính thức được ban hành, hoạt động điều hành giá xăng dầu vẫn tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành.

Tâm Thanh (tổng hợp)